Sự bùng nổ của các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) như ChatGPT, Midjourney, hay Sora đã thay đổi hoàn toàn cách chúng ta tạo ra nội dung, hình ảnh và video. Tuy nhiên, làn sóng này cũng kéo theo một dấu hỏi pháp lý lớn: Các sản phẩm do công cụ nhân tạo tạo ra có được bảo hộ? Hãy cùng tìm hiểu về bản quyền tác phẩm AI tại Việt Nam để xem pháp luật hiện hành đang quy định như thế nào về vấn đề cốt lõi này.

1. Thực trạng làn sóng sáng tạo bằng trí tuệ nhân tạo hiện nay

Chỉ với vài câu lệnh (prompt) đơn giản, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra một bài văn mượt mà, một bức tranh nghệ thuật hay một đoạn code phức tạp. Sự tiện lợi này khiến số lượng sản phẩm từ AI tăng lên chóng mặt trên các nền tảng số tại Việt Nam.

Tuy nhiên, tranh chấp bắt đầu nổ ra khi các tác phẩm này bị sao chép hoặc sử dụng thương mại mà không có sự xin phép. Lúc này, việc đối chiếu với Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

2. Quy định pháp luật khi tìm hiểu về bản quyền tác phẩm AI tại Việt Nam

Để biết một sản phẩm của trí tuệ nhân tạo có được bảo hộ hay không, chúng ta cần xem xét hai yếu tố cốt lõi của quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam: Tác giả phải là con người và Tính nguyên gốc.

Con người là chủ thể duy nhất của quyền tác giả

Theo khoản 1 Điều 12.1 của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam sửa đổi, tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Pháp luật Việt Nam hiện tại chỉ công nhận cá nhân (con người bằng xương bằng thịt) là tác giả.

Kết luận: Bản thân hệ thống AI, thuật toán hay robot không có tư cách pháp nhân và không thể được đứng tên là tác giả của tác phẩm.

Điều kiện để công nhận bản quyền tác phẩm AI

Nếu bản thân công cụ AI không thể sở hữu bản quyền, vậy người bấm nút, người viết câu lệnh (prompter) có được nắm giữ bản quyền tác phẩm AI đó không?

Điều này phụ thuộc vào mức độ can thiệp và đóng góp sáng tạo của con người:

• Trường hợp AI tự động tạo ra 100%: Nếu con người chỉ đưa ra một câu lệnh chung chung (ví dụ: "Vẽ một bức tranh phong cảnh"), phần lớn quá trình định hình tác phẩm do thuật toán quyết định. Sản phẩm này thường không được bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam vì thiếu đi dấu ấn sáng tạo trực tiếp của con người.

• Trường hợp AI chỉ là công cụ hỗ trợ: Nếu bạn sử dụng AI như một phương tiện (giống như cách họa sĩ dùng cọ vẽ hay thợ ảnh dùng máy ảnh), cấu trúc tác phẩm, sự sắp đặt, cắt ghép và tinh chỉnh hoàn toàn do bạn kiểm soát từ tư duy độc lập, tác phẩm đó có thể được xem xét bảo hộ.

3. Những thách thức pháp lý đối với bản quyền tác phẩm AI

Việc xác định và quản lý quyền sở hữu đối với các sản phẩm công nghệ này đang gặp phải không ít rào cản mang tính thời đại.

Khó khăn trong việc chứng minh "Dấu ấn sáng tạo"

L ranh giới giữa việc "AI tự làm" và "Con người dùng AI để làm" là rất mong manh. Cơ quan chức năng rất khó xác định người nộp đơn đăng ký đã can thiệp bao nhiêu phần trăm vào sản phẩm cuối cùng, hoặc liệu họ có thực sự là người sáng tạo ra nó hay không.

Nguy cơ vi phạm bản quyền từ dữ liệu đầu vào của AI

Để tạo ra một tác phẩm mới, các mô hình AI phải được "học" từ hàng triệu dữ liệu có sẵn trên Internet (bao gồm cả các tác phẩm có bản quyền của các tác giả khác). Tại Việt Nam, cơ chế kiểm soát việc AI tự ý sử dụng tác phẩm gốc để huấn luyện mà không xin phép vẫn đang là một khoảng trống pháp lý lớn cần được hoàn thiện.

4. Lời khuyên cho các nhà sáng tạo nội dung sử dụng AI tại Việt Nam

Nếu bạn đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào công việc hằng ngày và muốn bảo vệ thành quả của mình, hãy lưu ý các nguyên tắc sau:

• Tăng cường dấu ấn cá nhân: Đừng bê nguyên xi kết quả từ AI. Hãy chỉnh sửa, biên tập, thêm thắt các yếu tố cá nhân, tư duy sáng tạo của riêng bạn vào sản phẩm để biến nó thành một tác phẩm phái sinh hợp pháp.

• Lưu trữ bằng chứng quá trình làm việc: Hãy chụp lại màn hình, lưu lại các phiên bản nháp, các câu lệnh phức tạp chứng minh bạn đã đầu tư chất xám để định hình tác phẩm đó như thế nào.

• Kiểm tra bản quyền đầu ra: Sử dụng các công cụ đối chiếu để đảm bảo sản phẩm do AI tạo ra cho bạn không vô tình trùng lặp quá mức với một tác phẩm đã có sẵn trên thị trường, tránh các rắc rối kiện tụng không đáng có.

5. Lời kết

Việc tìm hiểu về bản quyền tác phẩm AI tại Việt Nam cho thấy hành lang pháp lý của chúng ta đang trong giai đoạn chuyển mình để bắt kịp xu hướng công nghệ toàn cầu. Ở thời điểm hiện tại, AI vẫn chỉ được coi là công cụ hỗ trợ, và quyền tác giả chỉ mỉm cười với những ai thực sự đổ chất xám và sự sáng tạo của con người vào tác phẩm.

Nếu bạn còn băn khoăn về các thủ tục pháp lý khi giao dịch bản quyền, mua bán bản quyền hãy liên hệ ngay với chúng tôi:

Công ty CP Truyền thông và Văn hóa Con Sóc (SCC.JSC) đã có hơn 20 năm hoạt động trong thị trường xuất bản tại Việt Nam và Đông Nam Á với ba mảng hoạt động chính: Dịch vụ Xuất bản (trong nước và quốc tế), Giao dịch Bản quyền, Xuất nhập khẩu và Phát hành Sách

• Văn phòng: 19 ngõ 192 Thái Thịnh, Đống Đa, Hà Nội
• Hotline: 090 327 69 59
• Website: https://squi-agency.vn/
• Email: copyright.scp1@gmail.com (Cc truyenthong.scp4@gmail.com)